Nghi lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn ở Tuyên Quang

9/8/2017 9:35

Tuyenquang.gov.vn: Theo quan niệm của người Pà Thẻn, nhảy lửa là nghi lễ đón thần thánh xuống trần gian cùng vui với dân làng để phù hộ cho mọi người gặp nhiều may mắn trong cuộc sống, làm ăn thuận lợi, bệnh tật bị đẩy lùi. Vì vậy, nhảy lửa được đồng bào Pà Thẻn coi là một nghi lễ vô cùng quan trọng, một nghi lễ liên quan đến việc dạy và học làm thầy cúng.


 
Các chàng trai Pà Thẻn chân trần đạp lên đống lửa đỏ rực. Ảnh: Anh Tuấn

Nhảy lửa (theo tiếng Pà Thẻn là Pò dính). Trong truyền thống, thông thường vào khoảng tháng 10 âm lịch thì thầy cúng mở lớp dạy cúng, thường chọn vào ngày 16 tháng 10 là ngày bắt đầu. Thầy cúng đến nơi dạy học cúng khấn mời thần thánh của thầy để xin phép được dạy học cho những người muốn học và xin cho những người đến học được khỏe mạnh, không vi phạm vào điều gì cấm kỵ. Mỗi người theo học phải mang theo 1 con gà, 1 chai rượu. Khi thầy cúng thần thánh, có bao nhiêu con gà người học mang đến phải mổ hết để trình thần thánh. Việc học cúng sẽ kéo dài đến rằm tháng Giêng năm sau.

Các bài cúng được học gồm: Bài thứ nhất là gọi thần thánh (thư quở). Lời bài cúng mời thánh gồm: chẩu mây, chẩu pà pụ, khi học cúng thì phải học bài chẩu mây trước. Theo quan niệm của người Pà Thẻn, chẩu mây là thần thánh chung của người Pà Thẻn; Chẩu pà pụ là tổ tiên già của mình, tổ tiên của thầy dạy mình học cúng. Khi bắt đầu cúng phải gọi cả hai thánh về, mời chẩu mây trước, chẩu pà pụ sau. Bài thứ hai: Học về các loại ma, đầu tiên vẫn phải cúng mời thần thánh trước, sau đó mới vào cúng các loại ma (gồm: Pe cụ she shị she vếnh- cúng khấn người ốm đau để không bị ma ám; Sa pị pa cụ lùng sìng - cúng thổ công, cúng khi người ốm làm điều phạm vào thổ công; Pe cu hì chie - cúng cho những người bị làm độc, thả ma; Pe cụ toong sinh - cúng cho những người phạm vào mồ mả người khác; Pe cụ phàng nghì co ching - cúng khi trai gái vào nhà làm chuyện xấu; Pe cụ thoong vang - cúng cho những người ốm đau bình thường; Sa sì cú nhò - cúng cho ma nhà; Pe cụ tờ sing bú pừ - cúng cho người phạm vào thần thánh). Bài thứ ba: Cúng bảo vệ bản thân (gồm: Toong pho pò sèng sò - cúng bảo vệ bản thân để khi đi cúng sẽ không bị tai nạn; Toong pho pò thùng ho - bảo vệ con người; Toong pho cháo hạnh chù - bảo vệ thần thánh của mình; Toong pho cho sơ chù - tạo ra hiện tượng cắm chông xung quanh nhà, không cho ma ác đến quấy nhiễu; Toong pho cho nhịng chù - tạo hiện tượng cắm gai; Toong pho cho pia chu - làm nhà bảo vệ thần thánh; Toong pho chi sìng chu - làm tổ kín để cúng ma không nhìn thấy; Toong pho cho toòng quỏ - gài dao nhọn bảo vệ; Toong pho cho thồng soòng - gài vũ khí xung quanh; Toong pho cho hạy toòng - gài nỏ bảo vệ; Toong pho cho bừ chù - gài cối xay đá, nếu ma về thì cho vào cối xay; Toong pho cho toóng dờ - gài củi đuốc xung quanh không cho ma nhìn thấy thầy ngồi cúng).

Đó là những bài cúng cơ bản mà tất cả những ai làm thầy đều phải biết, có người phải học đến 2 - 3 năm mới xong. Sau khi học xong các bài cúng này thì mới được làm lễ cấp sắc. Cấp sắc xong phải đi theo thầy cúng giúp việc một thời gian để học (tu luyện) thành thạo, sau đó mới được thực hiện các nghi lễ.

Điều kiện để những chàng trai được tham gia học cúng là đã được cấp sắc, khỏe mạnh, thông minh, có đạo đức và không vi phạm những điều xấu. Lần lượt theo trình tự, các học trò đã được học các bài cúng: cúng mời thần thánh, cúng tổ tiên, cúng cho người ốm đau, cúng thổ công, cúng bảo vệ bản thân… Nghi lễ nhảy lửa  được thầy cúng chọn vào một đêm trong khoảng thời gian đó (khoảng từ tháng 10 đến tháng Giêng âm lịch), người chủ trì là thầy cúng, nghi lễ được làm tại nhà thầy cúng. Theo quan niệm của người Pà Thẻn, nhảy lửa là một nghi lễ đón thần thánh xuống trần gian cùng vui với dân làng, có ý nghĩa tượng trưng cho việc các vị thần xuống trần gian tắm nước và phù hộ cho dân làng có thêm sức khỏe, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Người Pà Thẻn còn quan niệm rằng, việc tổ chức nhảy lửa là nhằm giúp cho những người trong làng đang học cúng và làm thầy cúng được thông minh hơn.

Để chuẩn bị cho lễ nhảy lửa, ngay từ buổi chiều hôm đó, các học trò đã đi lấy củi về để đốt ở ngoài sân. Điều kiện để có thể chủ trì lễ nhảy lửa là thầy cúng phải cao tay, biết cúng và biết dùng các loại nhạc cụ truyền thống của dân tộc để gọi thần thánh xuống trần gian và hóa thân vào những người có khả năng và được phép nhảy lửa. Trước khi nhảy lửa, thầy cúng thắp hương lên bàn thờ, rót nước chè vào 5 cái chén, sau đó khấn mời các vị thần ở trên trời xuống phù hộ, cùng vui chơi với dân làng. Sau đó thầy cúng bắt đầu thực hiện các nghi lễ cúng. Dân làng đứng xung quanh thành vòng tròn rộng để nghe và quan sát. Ngọn lửa đã được nhen nhóm dần, rồi bùng lên cháy rực, tiếng pàn dơ gõ mỗi lúc to hơn, nhanh hơn, có lúc xuất thần, ván ngồi cúng rung lên bần bật, thầy cúng bật dậy khỏi ván theo từng nhịp gõ pàn dơ . Một lúc sau, thầy cúng bước ra khỏi đàn cúng, tiếp tục khấn và phù phép vào ngọn lửa đang cháy rực, đó là lúc mà người Pà Thẻn quan niệm rằng thần ở trên trời đã xuống. Những thanh niên bắt đầu tranh nhau gõ pàn dơ, đống lửa ngày càng bốc cháy ngùn ngụt đỏ rực, rồi như được thần trên trời  nhập vào, họ đột nhiên gõ mạnh dần và tự nhảy mỗi lúc một nhanh, rồi đi thẳng vào đống lửa, nhảy, nhào lộn trên đống than đang đỏ rực, có người còn bốc cả than đỏ, bỏ lên đầu, tung lên…rồi đứng dậy trong đám lửa, than nhiều lần mà không hề bị bỏng. Khoảng một giờ liên tục, các chàng trai thi nhau nhảy lửa. Để kết thúc, thầy cúng gõ pàn dơ và khấn xin các thần không nhập vào những người nhảy lửa nữa, để họ trở lại trạng thái bình thường. Sau đó thầy cúng khấn cúng tiễn, mời thần thánh trở về trời.

Sau lễ nhảy lửa, nếu như năm ấy trong làng có nhiều người không bị đau ốm, nhiều học trò học được làm thầy cúng thì đến tết Nguyên đán, các học trò sẽ đến tạ lễ thầy. Khi đi tết thầy, thường có cả gia đình người học trò. Nam nữ mặc những bộ trang phục đẹp nhất. Khi sắp đến nhà thầy thì bắn 2 phát súng báo tin để thầy cúng chuẩn bị đón. Khi đến nhà thì bắn súng để đón xuân mới với ý nghĩa chúc thầy khỏe mạnh, sống lâu. Khi vào nhà, thầy mời mọi người uống nước, sau đó thầy thắp hương lên bàn thờ, trải chiếu trước bàn thờ cho học trò và những người khỏi bệnh ngồi. Thầy cúng xin thêm âm binh và xin lộc tài được nhiều hơn năm cũ cho mọi người.

Với người Pà Thẻn, việc tổ chức nhảy lửa là một nghi lễ vô cùng quan trọng, bởi vì nhảy lửa không chỉ thể hiện mong ước của người dân về một cuộc sống nhiều may mắn, làm ăn thuận lợi, bệnh tật bị đẩy lùi mà còn là dịp để mọi người trong làng xóm gần gũi nhau hơn, đoàn kết gắn bó bên nhau hơn.  Cũng chính điều này mà nghi lễ nhảy lửa còn hàm chứa yếu tố của lễ hội- lễ hội nhảy lửa của người Pà Thẻn.

Từ xa xưa, lễ nhảy lửa đã được diễn ra tại thôn Thượng Minh, xã Hồng Quang, huyện Chiêm Hóa (nay thuộc huyện Lâm Bình), do thầy cúng tại thôn này và những người trong thôn thực hiện. Tuy nhiên, theo người già trong thôn kể lại, cách đây gần trăm năm tại một lễ nhảy lửa do sơ xuất nên có người nhảy lửa bị bỏng, từ đó người dân Pà Thẻn ở thôn Thượng Minh không dám tổ chức lễ nhảy lửa nữa, cho đến rằm tháng Giêng năm Canh Dần - 2010, nghi lễ nhảy lửa mới được phục hồi và duy trì đến nay. Để góp phần bảo tồn, gìn giữ giá trị văn hóa dân gian độc đáo của dân tộc Pà Thẻn ở Tuyên Quang, hai năm nay, huyện Lâm Bình đã thống nhất lấy ngày 16 tháng Giêng hằng năm tổ chức lễ hội nhảy lửa của người Pà Thẻn. Đây là dịp để huyện giới thiệu nét đặc sắc trong văn hóa của dân tộc Pà Thẻn, đồng thời quảng bá, thu hút khách du lịch trong và ngoài nước đến với vùng đất thiên nhiên kỳ ảo, những truyền thuyết về tình yêu đôi lứa thấm đậm tính nhân văn của đồng bào các dân tộc thiểu số nơi đây.

Việt Thanh

In bài viết Gửi phản hồi Gửi Email
Liên kết chuyên mục